Қазақстанның жаңа салық саясаты: фискалдық қысымнан бизнесті қолдаудың сервистік моделіне қарай
ҚР Салық кодексіне енгізілетін өзгерістердің егжей-тегжейін сарапшылар қауымдастығы елордалық форумда талқылады
Қазақстандағы салық реформасы ашық әрі өткір диалог кезеңіне өтті. «ATAMEKEN BUSINESS» медиахолдингі ұйымдастырған «Салық реформасы 2026. Еңбекақы төлеу қорына (ЕТҚ) түсетін жүктемені азайту» тақырыбындағы сарапшылар форумы кәсіби қоғамдастық пен бизнестің мемлекет пен салық төлеуші арасындағы қарым-қатынасты қайта қарауды талап етіп отырғанын көрсетті.
Тимур Жаркенов Жобалық кеңсенің жұмысын егжей-тегжейлі баяндап берді. Оның айтуынша, 21 қаңтардан бері 6 отырыс өткізіліп, онда денсаулық сақтау, қаржы және құрылыс секторларына, өндірістік кооперативтерге салық салу мәселелері «қолмен реттеу» режимінде шешілуде. Ол отандық бизнес үшін салық реформасының 21 сындарлы тұсын атап өтті.
Спикер дәрі-дәрмектерді бюджеттік сатып алу мен бөлшек сауда сегменті арасында бірыңғай салық салудың жоқтығы салдарынан бағаның өсуін мысал ретінде келтірді. Оның айтуынша, қазір шекарада дәрілік заттарды жеткізу кезінде ҚҚС мөлшерлемелеріне қатысты түсініспеушіліктер туындауда.
«Дәрі-дәрмек партиясы әкелінгенде, оның жеке тұлғаларға бөлшек саудаға кететіні немесе тендер арқылы өткізілетіні белгісіз болады. Нақты ережелердің жоқтығынан импорттаушылар ең жоғары мөлшерлемемен төлеуге мәжбүр, бұл препараттардың өзіндік құнына ауыр жүк болып тиеді», — деп түсіндірді Тимур Жаркенов.
Жобалық кеңседегі талқылаулардың қорытындысы бойынша, Үкімет жеңілдікті мөлшерлемелерді қолдану құқығын растайтын құжаттардың нақты регламентін әзірлеуді тапсырды. Бұл нормаларды жергілікті жерлерде екіұдай түсіндіруді болдырмауға тиіс.
Фискалдық жүйелердің технологиялық дайындығы да қиындық тудыруда. ҚҚС-тың жаңа мөлшерлемелеріне көшу (кейбір позициялар бойынша 16%-ға дейін) Қаржы министрлігі жүйелерінің техникалық тұрғыдан икемсіздігін көрсетті. Өткен жылдары жасалған ұзақ мерзімді келісімшарттар цифрлық кеңістікте «тұрып» қалған. ҚР Қаржы министрлігімен бұл мәселе жедел түрде пысықталды.
«Жақында біз Қаржы вице-министрімен бірге бұл мәселелерді қолмен реттедік. Жүйе іске қосылған сияқты, қазір тестілеу жүріп жатыр. Бірақ бізге бұл Астанадан қоңырау шалғанда ғана емес, бүкіл ел ауқымында жүйелі түрде жұмыс істегені маңызды», — деп атап өтті спикер.
«Атамекен» өкілі өз түсіндірмесін қорытындылай келе, сарапшылар қоғамдастығын шетте қалмауға шақырды, өйткені Жаңа Салық кодексі — алдағы онжылдықтың ойын ережелерін айқындайтын құжат.
Еңбекақы төлеу қорына түсетін жүктеменің қисынсыздығы
Сарапшыларды біріктірген басты мәселе — еңбекақы төлеу қорына (ЕТҚ) түсетін жүктеме болды. Экономист Асқар Қысықовтың айтуынша, елдің ЖІӨ-дегі еңбекақы үлесі – небәрі 31%, ал дамыған елдерде бұл көрсеткіш екі есе жоғары.
Мұның себебі жүйенің күрделілігінде жатыр. Бүгінде жұмыс беруші жеті түрлі төлемді әкімшілендіреді, олардың жиынтық жүктемесі 2025 жылға қарай 40%-ға жуықтады.
«Мемлекет жұмыс орнын ашқаны үшін ғана табыстың жартысына жуығын талап етеді. Қызметкер қолға 350 мың теңге алуы үшін жұмыс беруші үстінен тағы 150 мың теңге төлеуі керек. Бұл бизнесті ынталандырмайды, керісінше табысты жасырып, жалақыны «конвертпен» беруге итермелейді», — деді экономист.
Бұл пікірді «Dasco Consulting Group» басқарушы серіктесі Дәрмен Сәдуақасов та қолдады. Ол еңбекке салынатын салықтар бюджеттің әрбір бесінші теңгесін (4,7 трлн теңге) құрайтынын атап өтті. Бірақ бұл базаның тұрақтылығына қауіп төніп тұр. Еңбек өнімділігінің төмендігі және алдағы демографиялық өсім фискалдық қысымды емес, сапалы жұмыс орындарын ашуды талап етеді.
Қазақстан Республикасындағы жеке кәсіпкерлікті дамытуға қолдау көрсету қауымдастығының басшысы Владимир Быков пен аудитор Сабина Кольчинская мемлекеттік органдардың «статистикалық тәуелділікке» және жазалаушы тәсілге бейім екенін атап өтті. Бизнес өкілдері кез келген жаңалықты — тауар таңбалауынан бастап Ұлттық каталогқа дейін — бүкіл ел бойынша енгізбей тұрып, алдымен ірі нарық қатысушылары немесе жекелеген өңірлер базасында сынақтан өткізуді сұрайды.
«Кейде не бір жасырын ойындар жүріп жатқандай, не бізді әдейі тыңдағысы келмейтіндей әсер қалады. Микрокомпанияның бір ғана директорына 85 мың теңге сақтандыру жарнасын төлеу қажеттігі — сақтандыру компанияларының лоббизмі, ал ол тауардың өзіндік құнын арттырады», — деді Быков.
Өз кезегінде Тимур Жаркенов мемлекеттік аппаратта жүйелі көзқарас болуы керектігін атап өтіп, ТҰК-ты, тауарлар тізілімін және ҚҚС өсімін бір уақытта және бірден енгізу саясатына қарсы екенін айтты. Оның сөзінше, бұл – бизнеске түсірілген шамадан тыс артық жүктеме. Дегенмен, ТҰК мәселесі бойынша белгілі бір шешімдер қабылдануда.
«Ұлттық каталогқа қатысты келісімге қол жеткізілді — 2026 жыл айыппұлсыз сынамалық пайдалану кезеңі болады. ШОБ өкілдеріне мыңдаған тауар позициясын қолмен енгізудің қажеті жоқ — бұл жұмыс импорттаушылар мен ритейлерлерге жүктелді», — деп нақтылады ҰКП өкілі.
Айрықша алаңдаушылық тудырып отырған тағы бір норма — арнаулы салық режимдерін (АСР) қолданатын кәсіпкерлер бойынша шегерімдерді шектеу.
Салық кеңесшісі Айдар Масатбаев айқындық болмай тұрған жағдайда бизнес күрделі шешімдер іздей бастағанын, тіпті капиталдың сыртқа, оның ішінде БАӘ қарамағына кету қаупі бар екенін атап өтті.
Қазақстан инвесторлары қауымдастығы басқармасының төрағасы Рустам Жүрсінов Мемлекет басшысы фискалдық транзиттің тұрақты әрі жанжалсыз болуын тапсырғанын еске салды.
«Президент атап өткендей, Салық кодексі — өзгермейтін "қасиетті жазба" емес. Барлық негізді ұсыныстарды зерделеуіміз қажет. Бюджет көрсеткіштеріне салықтық қысым есебінен қол жеткізілмеуге тиіс. Негізгі әлеует — цифрландыруда және банктер мен маркетплейстерді салық агенттері ретінде тартуда. Осының өзі — сервистік модельге көшу», — деді Жүрсінов.
Оның айтуынша, ең даулы нормалардың бірі — АСР бойынша шегерімдерді шектеу 127 мың салық төлеушіні және 5,7 трлн теңге көлеміндегі айналымды тәуекелге тігіп отыр.
Жаңа қоғамдық келісім: сервис үшін төленетін салықтар
Форум барысындағы пікірталас бұдан да ауқымды ұсыныстарды ортаға шығарды. Салық кеңесшілері халық үшін салықтық шегерімдер жүйесін енгізуді ұсынды. Бұл азаматтардың өздеріне экономиканы «ағартудың» тікелей бақылаушысы болуға мүмкіндік береді.
Салық заңгері Айжан Балакешева жеңілдіктерге, соның ішінде миллиардтаған қаржы салықтан тыс қалып жатқан Арнайы экономикалық аймақтарға әділ аудит жүргізуді ұсынды.
«Салық төлеу — бұл мақтанатын сауыт емес, бұл міндет. Бірақ бизнеске жағдай жасау да — үкіметтің міндеті, бұл олардың жасаған қайырымдылығы емес», — деді ол.
Талқылаудың қисынды түйіні ретінде салық реформасы — бір реттік науқан емес, біртіндеп жүретін эволюция екендігі туралы ой айтылды. Кәсіпкерлер қоғамдастығы салық төлеуге дайын, бірақ оның өтеуі ретінде төмендегілерді күтеді:
Еңбекақы төлеу қорынан (ЕТҚ) алынатын төлемдерді біріктіру және жүктемені 30%-ға дейін төмендету;
Фискалдық саясатты 5 жыл бұрын жоспарлау;
Заңды шегерімдер құқығын сақтай отырып, жасырын жеңілдіктерді жою.
Жаңа Салық кодексінің табысты іске асуы нормалардың қатаңдығына емес, үкіметтің салық қызметін «жазалаушыдан» сервистік компанияға, ал Жобалық кеңсені қателерді түзейтін нақты механизмге айналдыра алуына байланысты болмақ.
Форум қатысушылары атап өткендей, тек сарапшылардың кәсіби қатысуы арқылы ғана реформа тежеуіш емес, экономикалық өсімнің драйверіне айналады.