Цифрлық кеден және «Google салығы»: ЕАЭО-да интернет-сауда ережелерінің өзгеруі
Қазақстандық тарап отандық бизнеске қауіп төндіруі мүмкін ережелердің 12-15%-ын қайта қарауға қол жеткізді
Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) елдеріндегі электронды сауда нарығында бүгінде ауқымды құқықтық өзгерістер жүріп жатыр. 2020-2021 жылдары онлайн-сатылымдарды заңдастыру бастамасы ретінде қолға алынған үрдіс қазір толыққанды халықаралық экожүйе құруға ұласты.
Қазіргі кезеңде Қазақстанның бизнесі мен мемлекеттік органдары маңызды келісімдердің соңғы тармақтарын пысықтап жатыр.
Жаңа келісімдегі Қазақстанның рөлі
Қазір ЕАЭО-ға мүше бес ел электронды сауда туралы маңызды келісімді аяқтау кезеңінде. Болашақта бұл құжат трансшекаралық сауданы барынша ашық әрі түсінікті етуге тиіс.
Ұлттық палата келісім жобасын талқылау кезінде қатаң сарапшы рөлін атқарды. Нәтижесінде Қазақстандық тарап отандық бизнеске жағдайды нашарлатуы мүмкін ережелердің 12-15%-ын қайта қарауға қол жеткізді.
Мысалы, ЕАЭО шеңберіндегі жаңа келісімдерді талқылау барысында қазақстандық сарапшылар мен «Атамекен» ҰКП өкілдері «біртұтас нарық» ұғымын енгізуге қарсы шығып, оның орнына «өзара электронды сауда» терминін қолдануды ұсынды.
Бұл шешім ұлттық мүддені қорғау және нарықтың қазіргі жағдайын ескеру мақсатында қабылданды.
Сарапшылардың айтуынша, «біртұтас нарықтың» басты қаупі – барлық қатысушыларға ортақ одақтық бірыңғай ережелерді күштеп енгізу. Қазір Қазақстандағы электронды сауда нарығы негізінен тұтынушы рөлінде болуда, ал жеткізуші ретінде әлі толық қалыптаспаған. Сондықтан қатаң ортақ стандарттар отандық платформаларды Одақтағы ірі әрі белсенді ойыншылармен тең емес жағдайға қоюы мүмкін.
Қазір қазақстандық маркетплейстер негізінен ішкі нарықта жұмыс істейді. Ресей немесе Беларусь сияқты елдердің тұтынушылары бұл платформалардан әлі де сирек сатып алады.
Келісім толық іске асқан кезде қазақстандық бизнес Ресей, Қырғызстан және ЕАЭО-ның басқа елдерінің нарығына белсенді шығуға дайын болуға тиіс.
Сонымен қатар Қазақстан тарапы ортақ одақтық органдар тарапынан шамадан тыс реттеуге жол бермеуге тырысуда. Бұл әсіресе қауымдастықтар, одақтар және үкіметтік емес ұйымдар сияқты өзін-өзі реттейтін құрылымдардың тәуелсіздігін сақтауға қатысты.
Іс жүзінде қол жеткізілген нәтижелердің бірі – электронды сауда операторларына қойылатын міндеттемелердің жеңілдетілуі. Атап айтқанда, жеке тұлғалар сатып алатын тауарлар бойынша есеп беру талаптары жұмсартылды. Бұл бизнеске түсетін бюрократиялық жүктемені азайтады.
Ұлттық палатаның ұстанымы келесідей: «Біз сауданы қолдаймыз, бірақ нарық жеткілікті бәсекеге қабілетті болғанға дейін сырттан қатаң реттеу енгізуге қарсымыз».
Сонымен бірге, ҮКП мамандары қазақстандық компанияларға құжаттарды мұқият талдауды ұсынады. Өйткені күрделі құқықтық тұжырымдардың артында жасырын шектеулер болуы мүмкін.
Ең көп талқыланған мәселелердің бірі – шетелден жеке тұлғалар тікелей тапсырыс беретін тауарлардың сапасын бақылау. 2025 жылдың 11 желтоқсанындағы Үкіметаралық кеңестің тапсырмасына сәйкес, осы жылдың соңына дейін тауарлардың қауіпсіздігін растаудың жаңа ережелерін енгізетін хаттама жобасы ұсынылуға тиіс.
Көптеген тауарлар үшін хабарлама тәртібі енгізіледі. Бұл жағдайда шетелдік сатушы немесе өндіруші тауар қауіпсіздігі туралы мәлімдемені өз дәлелдеріне сүйене отырып жасай алады және ЕАЭО зертханаларында міндетті сынақтан өтудің қажеті болмайды.
Бұл мәлімдеме маркетплейс операторы арқылы тауар сипаттамасында жарияланады.
Онда тауардың тек ЕАЭО техникалық регламенттеріне ғана емес, халықаралық стандарттарға немесе жөнелтуші елдің нормаларына да сәйкес келетіні көрсетілуі мүмкін.
Ал денсаулыққа қауіп төндіруі мүмкін «осал» тауарлар санатына толық сәйкестік тексеруі міндетті түрде жүргізіледі.
Оператор институты және «Google салығы»
Маңызды жаңалықтардың бірі – электронды сауда операторларының мәртебесін ЕАЭО Кеден кодексінде бекіту және тауардың шығу тегін растаудың жаңа ережелерін енгізу болды.
Қазақстанда бұл хаттама 2025 жылдың 4 қазанында заңмен ратификацияланды.
Енді сәлемдемелерді жеткізу, арнайы қоймаларда сақтау және кеден органдарымен өзара әрекет ету жауапкершілігі кәсіби операторларға жүктеледі. Мұндай операторлар мемлекет алдында толық жауап береді және азаматтарды артық бюрократиядан босатады.
Сонымен қатар сатып алушының таңдауы сақталады – ол тауарды оператор арқылы немесе өз бетінше рәсімдей алады.
ҰКП мәліметінше, барлық өзгерістер ЕАЭО-ның барлық елдері хаттаманы ратификациялаған жағдайда 2026 жылдың шілдесінде күшіне енеді.
Бұдан бөлек, Қазақстанда 2022 жылдың 1 қаңтарынан бастап «Google салығы» енгізілген. Ол шетелдік интернет-компанияларды онлайн-сатылымдар кезінде ҚҚС төлеуге міндеттейді.
2026 жылдан бастап бұл салықты қолдану критерийлері нақтырақ анықталды. Шетелдік платформа мына жағдайда салық төлеуші болып саналады:
- сатып алушы Қазақстанда тұрады;
- төлем қазақстандық банк немесе электрондық әмиян арқылы жасалған;
- сатып алушының IP-мекенжайы немесе халықаралық телефон коды (+7) Қазақстанға тиесілі.
Жалпы алғанда, интеграциялық үрдісте әлі де бірқатар қиындық бар. Мысалы, 2025 жылдың соңында Ресейдің Сыртқы істер министрлігі кедендік хаттаманы ратификациялау туралы бұрын жіберілген нотаны кері қайтарды.
Бұл Еуразиялық экономикалық комиссия алаңында кейбір техникалық мәселелер бойынша талқылаулар әлі де жалғасып жатқанын көрсетеді.