ШҚО: әуелі кәсіпкерлер ауылды құтқарады, кейін өз қаржысын қорғауға мәжбүр болады

2025 жылдың жазында табиғат Шығыс Қазақстан облысын үлкен сынаққа салды. Самар ауданында орын алған табиғи сипаттағы төтенше жағдай салдарынан тұрғын үйлер бүлініп, шатырлар ұшып, адамдарға дәл сол сәтте жедел көмек қажет болды. Мұндай кезде ешкім ұзақ рәсімдердің аяқталуын күтпейді – әр сағат, әр минут маңызды.

Дәл сол кезде көмекке кәсіпкерлер келді.

Мемлекеттік сатып алу шарты бойынша емес. Конкурста жеңіске жеткеннен кейін емес. Алдын ала төлем алмай, тіпті қолдарында қол қойылған келісімшарт та болмағанына қарамастан. Олар дұрыс деп санаған істі атқарды: өз қаражатына құрылыс материалдарын сатып алып, жұмысшыларды тартып, Самар ауылындағы Абай көшесі, 17 және Астана көшесі, 102 мекенжайларындағы тұрғын үйлердің шатырларын қалпына келтірді.

Жергілікті атқарушы орган өкілдері жұмыстар аяқталған соң барлық құжаттар рәсімделіп, келісімшарт жасалып, орындалған жұмыстардың ақысы төленетінін айтты.

Кәсіпкерлер сенді.

Жұмыстар толық орындалды. Тұрғындар қауіпсіз баспаналарына қайта оралды. Төтенше жағдайдың салдары жойылды.

Алайда уәде сол күйі уәде болып қалды.

Бірнеше ай өткен соң кәсіпкерлер тосын жағдайға тап болды: мемлекет олардың еңбегінің нәтижесін пайдаланды, бірақ оның ақысын төлеуге асықпады. Келісімшарт жоқ болғандықтан, формалды түрде төлем жасауға негіз де жоқ деген уәж айтылды. Осындай көзқарас адал ниетпен көрсетілген көмекті миллиондаған теңге шығынға айналдыра жаздады.

Алайда заң бұл мәселеге әлдеқайда кеңінен қарайды.

ШҚО Кәсіпкерлер палатасының мәліметінше, жазбаша келісімшарттың болмауы өздігінен міндеттеменің жоқ екенін білдірмейді. Егер жұмыстар нақты орындалып, оның нәтижесін тапсырыс беруші қабылдап, пайдаланып отырған болса, тараптар арасында іс жүзінде қалыптасқан міндеттемелік қатынастар туындайды.

«Сонымен қатар, Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 953-бабында заңды немесе мәміле негіздерінсіз басқа тұлғаның есебінен мүлікті иеленген немесе сақтап қалған адам негізсіз алынған немесе сақталған мүлікті қайтаруға міндетті екені тікелей көрсетілген», – деп атап өтті ШҚО Кәсіпкерлер палатасында.

Басқаша айтқанда, егер нысан қалпына келтіріліп, адамдар оның игілігін көріп отырса, ал мердігер еңбегі үшін ақы алмаса, бұл тек құқықтық емес, моральдық мәселе де болып табылады.

Әсіресе төтенше жағдайдың салдарын жою туралы сөз болғанда.

Заңнамада төтенше жағдай кезінде арнайы сатып алу тетіктерінің көзделуі де сондықтан. Өйткені мұндай жағдайда кәдімгі бюрократиялық рәсімдерді толық сақтау әрдайым мүмкін емес. Бірақ егер құжаттарды уақытында рәсімдеуге лауазымды тұлғалар үлгермесе, оның салдарын неге кәсіпкерлер көтеруі тиіс?

Бұл мәселе Шығыс Қазақстан облысы Кәсіпкерлер палатасының Кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі кеңесінің отырысында қаралды.

Кеңестің ұстанымы нақты болды: кәсіпкер мемлекеттік органдардың рәсімдік қателіктерінің кепіліне айналмауы тиіс. Егер жұмыс адал атқарылып, қоғамға нақты пайда әкелсе, оның ақысы міндетті түрде төленуі қажет.

ШҚО Кәсіпкерлер палатасының мамандары кәсіпкерлерге жан-жақты құқықтық қолдау көрсетті: талап арыз дайындауға көмектесті, барлық процессуалдық құжаттарды әзірледі, құқықтық ұстанымды қалыптастырып, істі барлық кезеңде сүйемелдеді.

Нәтижесінде дау соттағы текетірестен сындарлы келіссөзге ұласты.

Тараптар дауды медиация тәртібімен реттеу туралы келісімге келді. Бұл келісім 2026 жылғы 9 шілдеде Шығыс Қазақстан облысының Мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының ұйғарымымен бекітілді.

Жауапкер кәсіпкердің талаптарын мойындап, мемлекеттік сатып алу шарты бойынша нақты орындалған жұмыстар үшін 9 миллион теңге төлеуге міндеттенді.

Бұл оқиға әділ шешімін тапты.

Бірақ ол бәріміз үшін сабақ болуы тиіс.

Төтенше жағдай кезінде мемлекет бизнестің жедел әрекетіне сенім артады. Кәсіпкерлер өздерінің әлеуметтік жауапкершілігін түсінгендіктен көмекке келеді. Алайда сенім біржақты болмауы керек.

Егер бизнес қиын сәтте мемлекетке қол ұшын созса, мемлекет те кәсіпкерлер алдындағы міндеттемелерін дәл сондай адал орындауға тиіс.

Әйтпесе келесі жолы төтенше жағдайдың салдарын жоюға техникасын, жұмысшыларын және материалдарын жіберер алдында кәсіпкерлер мүлде басқа сұрақ қоюға мәжбүр болады: «Бұл жұмыстың ақысын кім төлейді?»

Ал бұл – тек экономика мәселесі емес, ең алдымен сенім мәселесі.

Сондықтан да Шығыс Қазақстан облысының Кәсіпкерлер палатасы бизнестің құқықтарын қорғау бағытындағы жұмысын жүйелі түрде жалғастырып келеді. Палата адал кәсіпкерлердің жекелеген лауазымды тұлғалардың әкімшілік қателіктері мен әрекетсіздігі салдарынан қаржылық шығынға ұшырамауы үшін барлық заңды тетіктерді қолдануды жалғастыра береді.