Субсидия, «жасырын» ретро-бонустар және инфрақұрылым – Солтүстік Қазақстан өндірушілерін алаңдатқан түйткілдер
«Атамекен» ҰКП Инвестициялар департаменті директорының орынбасары Назгүл Ұзалина жұмыс сапарымен Солтүстік Қазақстан облысында болды. Сапардың басты мақсаты – жергілікті өндірушілердің тыныс-тіршілігімен танысып, өңірдегі бизнестің өркендеуіне тұсау болып отырған инфрақұрылымдық әрі әкімшілік кедергілерді анықтау.
Делегация ең әуелі «ЭкоМол Сергеевка» ЖШС сүт өңдеу кәсіпорынына аялдады. Зауыт тәулігіне орта есеппен 30-35 тонна шикізат өңдеп, айына 30 тоннаға дейін сары май шығарады. Бұған дейін кәсіпорын өнімнің жеті түрін өндіріп келген. Десе де табиғи сүт пен сырдың сақтау мерзімі қысқа болғандықтан, тауардың кері қайтарылу жағдайлары көбейіп, өндіріс желісін оңтайландыруға тура келген.
«Біз тек сары май өндірісін қалдырдық, өйткені оның жарамдылық мерзімі 9 айға дейін жетеді. Жыл сайын қуаттылықты арттырып, жабдықтарды жаңартып жатырмыз. Бүгінде тәулігіне орта есеппен 30-35 тонна сүт өңдейміз. Шикізатты өңірдегі 7 қожалық жеткізеді. Сары майдың айлық өндіріс көлемі 30 тоннаға жетті. Алдағы уақытта май өндірісін ары қарай ұлғайтып, жұмсақ балқытылған сыр шығаруды жоспарлап отырмыз. Оған толық негіз бар: қазір сыр өндіретін зауыттарға өткізу үшін жартылай фабрикат дайындаймыз. Енді тек қосымша жабдық сатып алып, жаңа желі орнатсақ, бұл өнімді өзіміз-ақ шығара аламыз», — дейді «ЭкоМол Сергеевка» ЖШС директорының орынбасары Бақыт Рашитов.
Десе де ол кәсіпорын дамуын бұғаулап отырған басты фактор ретінде мемлекеттік субсидиялардың кешігуін атап өтті. Республикалақ бюджеттен бөлінетін қаржының тапшылығынан сүт өңдеуге берілетін төлемдерге өтінімдер жарты жылдан бір жылға дейін күту парағында қалып қояды.
«Ауыл шаруашылығы басқармасы жылдық жоспарға, айталық, субсидия ретінде 4 млрд теңге бөлсе, іс жүзінде өңірге 5 млрд теңге қажет болады. Ал АШМ бюджеттен бары-жоғы 3 млрд теңге бөледі. Өңдеушілер алдындағы берешек осылай пайда болады. Бұрын субсидияны тоқсан сайын, кейін жарты жылда бір алсақ, 2024 жылдан бастап оны жылына бір-ақ рет беретін етті. Субсидиясыз біздің еңбегіміз тек шығынды жабумен шектеледі. Табатын жалғыз пайдамыз — осы мемлекеттік төлемдер, бірақ олар да үлкен кідіріспен түседі. Өткен жылдардан қордаланған қарыздар әлі бар», — деп сөзін жалғастырды Бақыт Рашитов.
Өңдеушілер үшін екінші күрделі мәселе — ірі сауда желілеріне шығу жолындағы кедергілер. Заң бойынша тікелей ретро-бонустарға тыйым салынғанымен, ритейлерлер оны айналып өтудің амалын тапқан.
«Супермаркеттерге қатысты да сауал көп. Елде импорттық өнім өте көп, ал отандық тауар өндірушілерге сауда желілерінде ең көбі бір-екі сөре ғана бөлінеді. Қалғанын ретро-бонус түрінде «сатып алу» керек сияқты. Тыйым салынған бұл төлемді олар сөрені жалға алу түрінде бүркемелеп қойған. Бұл ретте қазақстандық өнім ең төменгі сөрелерде қалып, ресейлік және беларусьтік майлар тұтынушының көз деңгейіне қойылады. Ал Астана мен Алматының желілеріне кіру мүлде мүмкін емес, кіру жарнасы 30%-ға дейін жетеді», — деді «ЭкоМол Сергеевка» ЖШС директоры Альбина Казкеева.
Келесі нысан — «Petro-Puh» ЖШС болды. Бұл — жылына 1 000 тонна өнім өңдейтін, қаз қауырсыны мен мамығын терең өңдеумен айналысатын Қазақстандағы жалғыз толық циклды фабрика. Кәсіпорын жастық пен көрпе шығарып, шикізатты Еуропа мен Қытай базарларына жеткізеді, сондай-ақ неміс серіктестерімен құс етін экспорттау бойынша келіссөздер жүргізіп жатыр.
2025 жылдан бастап фабрика әлеуметтік жобаны қолға алды: ауыл тұрғындарына өсіру үшін қаз балапандарын таратады. Тұрғындар етін өздеріне қалдырып, мамығы мен қауырсынын зауытқа тапсырады. Толықтай өз қаражаты есебінен дамып отырған кәсіпорын қарапайым инфрақұрылымдық қиындықтарға тап болған: өндірістік аймақта орталық канализация жоқ және өндірісті газға ауыстыру қажеттілігі туындап отыр.
«Бүгінгі таңда мені алаңдатып отырған жалғыз әрі ең үлкен мәселе — орталық канализацияның жоқтығы. Химиялық заттар араласқан сарқынды су топыраққа сіңіп кетпеуі үшін 70 млн теңгеге жуық қаржы жұмсап, сыйымдылығы 100 текше метрден асатын септиктер орнаттық. Бизнес үшін бұл өте қымбат. Мұнда бізден де бөлек басқа да өнеркәсіптік кәсіпорындар өте көп. Саcommunity сарқынды суды қайда төгіп жатқанын білмеймін, бірақ бұл жерде канализацияның болуы тек менің емес, бүкіл өндірістік аймақтың түйткілін шешер еді. Орталық канализацияға қызмет көрсететін компанияға ағызылған әрбір текше метр су үшін бәріміз де қуана төлер едік», — деді «Petro-Puh» ЖШС директоры Константин Воронов.
Су бұру мәселесін шешу мүмкіндіктерін қарастыру үшін СҚО Кәсіпкерлер палатасы қызмет көрсетуші «Қызылжар су» ЖШС-мен келіссөздер жүргізетін болады.
Сапардың соңғы нысаны Чапаево ауылындағы «Фабрика кормов» ЖШС болды. Кәсіпорын YUMMI брендімен үй жануарлары мен қызметтік жануарларға арналған жылына 1 000 тоннаға дейін мамандандырылған жем шығарады. Жаңа цехтың іске қосылуымен өңдеу қуаттылығы айына 600 тоннаға дейін артады, сондай-ақ консерві зауытын салу және Қырғызстан мен Өзбекстан нарықтарына шығу жоспарланған.
Дегенмен, өндірісті кеңейтуге электр энергиясының тапшылығы кедергі болып тұр: зауытқа қосымша 1 МВт қуат қажет. Жергілікті атқарушы органдар кәсіпкерге өз есебінен қосалқы станция салып, 35 МВт-тық трансформатор орнатуды, кейін оны энергия тасымалдаушы компанияның балансына беруді ұсынған, бұған орасан зор инвестиция талап етіледі. Сондай-ақ кездесу барысында өнімнің өзіндік құнын төмендету ауданды газдандыруға тікелей байланысты екені атап өтілді.
«Атамекен» ҰКП өкілі Назгүл Ұзалина атап өткендей, субсидиялау ережелерін түзетуден бастап, сауда желілерін реттеу мен өнеркәсіптік аймақтарға инженерлік коммуникациялар таршуға дейінгі айтылған барлық мәселелер Инвестициялар департаментінің бақылауына алынады. Кейін бұл түйткілдер профильді министірліктер мен жергілікті атқарушы органдар деңгейінде қарастырылатын болады.