Егістіктен сауда сөресіне дейін: қазақстандық аграршылар неге тек өнім үшін ғана емес, даму мүмкіндігі үшін де күресуге мәжбүр?

Қазақстандық аграршылар жоғары өнімді асыл тұқымды мал өсіруге, тұқым шаруашылығын дамытуға және нарықты сапалы ауыл шаруашылығы өнімдерімен қамтамасыз етуге қауқарлы. Алайда мемлекеттік қолдаудың қолданыстағы тетіктері отандық өндірушілердің мүдделеріне әрдайым сай келе бермейді. Агроөнеркәсіп кешеніндегі жүйелі мәселелерді Шығыс Қазақстан облысы Кәсіпкерлер палатасы Өңірлік кеңесінің төрағасы, «ОХМК» ЖШС басшысы Фарид Абитаев тағы да көтерді.

Ол үшін бұл мәселелер ресми алаңдардағы талқылаулармен ғана шектелмейді. Ауыл шаруашылығы саласында ұзақ жылдар бойы еңбек етіп келе жатқан кәсіпкер аграршылардың қандай қиындықтарға тап болатынын өз тәжірибесінен жақсы біледі. Саланың өзекті мәселелері Өскемен қаласында өткен Экономикалық саясат, өнеркәсіп және энергетика комитетінің көшпелі отырысында кезекті рет көтерілді.

Фарид Абитаевтың пікірінше, бүгінде мемлекеттік көмектің көлемін арттырудан гөрі оның тиімділігін қамтамасыз ету маңызды. Ол үшін бөлінетін қаражат отандық өндірісті дамытуға және импортқа тәуелділікті азайтуға бағытталуы тиіс.

Мұның айқын мысалдарының бірі – сүтті мал шаруашылығындағы жағдай. Мемлекет мал басының өнімділігін арттыруды, оның ішінде шетелден асыл тұқымды мал әкелуді ынталандырып жатқанда, отандық шаруашылықтар жетекші өндірушілермен салыстыруға болатын нәтижелерге қол жеткізіп отыр.

Мәселен, «ОХМК» ЖШС-де алты ұрпақ бойы жүргізілген селекциялық жұмыстың нәтижесінде бір сиырдан 12 мың литрге дейін сүт сауылатын жоғары өнімді мал басы қалыптастырылған. Фарид Абитаевтың айтуынша, бұл – Қазақстандағы үшінші көрсеткіш.

Алайда мал генетикасына, азықтандыруға және күтіп-бағуға салынған көпжылдық инвестициялар өсірілген асыл тұқымды малды өткізуге кепілдік бермейді. Негізгі мәселе – оны сатып алуға дайын шаруашылықтар үшін қолжетімді қаржыландыру құралдарының жеткіліксіздігі.

«Біз өзіміздің жоғары өнімді асыл тұқымды малымызды өсіруді үйрендік және жоғары нәтижелерге қол жеткізе алатынымызды дәлелдедік. Бірақ неге біздің шаруашылықтарда оны сатып алуға мүмкіндік беретін қолжетімді қаржы құралдары жоқ? Неліктен біз әлі де шетелдік жеткізілімдерге басымдық береміз? Ел ішінде сапалы асыл тұқымды мал базасын қалыптастырып отырған өндірушілерді қолдау әлдеқайда қисынды емес пе?» – дейді Фарид Абитаев.

Оның пікірінше, Ауыл шаруашылығы министрлігі даму институттарымен бірлесіп, қазақстандық асыл тұқымды мал өндірушілердің шетелдік жеткізушілермен тең дәрежеде бәсекелесуіне мүмкіндік беретін қаржыландыру тетіктерін қайта қарауы қажет.

Тағы бір маңызды бағыт – отандық тұқым шаруашылығын дамыту. Қазақстанда бұл саланың әлеуеті жоғары болғанымен, жергілікті өндірушілер қаржылық және технологиялық мүмкіндіктері әлдеқайда кең шетелдік компаниялармен бәсекелесуге мәжбүр.

Фарид Абитаев қазақстандық селекцияның сапалы тұқымдарын пайдалануды ынталандыратын экономикалық тетіктерді енгізу қажеттігін бірнеше рет көтерген болатын.

Комитеттің көшпелі отырысында Ауыл шаруашылығы министрлігі шетелде өндірілген тұқымдарға берілетін субсидия үлесін төмендеткені белгілі болды. Вице-министр Назгүл Хатепованың түсіндіруінше, енді ведомство қабылданған шешімнің нәтижесін бағаламақ. Егер мониторинг отандық тұқымдарға сұраныстың артқанын көрсетсе, бұл бағыттағы жұмыс жалғасады.

Дегенмен Фарид Абитаев субсидиялау тәртібін өзгертумен ғана шектелуге болмайтынына сенімді. Сонымен қатар селекциялық ғылымды дамыту, отандық тұқым материалының сапасы мен қолжетімділігін арттыру қажет.

Басты мақсат – аграршылардың таңдау мүмкіндігін шектеу емес, қазақстандық өнімнің шын мәнінде бәсекеге қабілетті болуын қамтамасыз ету.

Өңірлік кеңес төрағасы импортталатын тұқымдар мен өсімдіктерді қорғау құралдарының сапасын бақылау мәселесіне де ерекше назар аударады.

Оның бағалауынша, нарыққа жеткізілетін ресурстарды тексерудің қолданыстағы жүйесін жетілдіру қажет. Сапасыз препараттар мен тұқым материалдарын пайдалану шаруашылықтар үшін өнім шығынына, қосымша қаржылық шығындарға және экспорттық нарықтарға шығу кезінде тәуекелдердің туындауына әкелуі мүмкін.

Фарид Абитаев ұсынған бастамалардың бірі – шетелдік компаниялардың өнімдерін тіркеу және сынақтан өткізу үшін түсетін қаражаттың бір бөлігін отандық зертханалық және сынақ инфрақұрылымын дамытуға бағыттау.

Сонымен қатар ол ауыл шаруашылығы алқаптарын спутниктік мониторингтеу сияқты заманауи бақылау технологияларын кеңінен енгізу қажет деп есептейді.

Көтерілген мәселелер әртүрлі болғанымен, олардың түпкі себебі ортақ – мемлекеттік қолдау шараларының аграрлық бизнестің нақты қажеттіліктерімен жеткілікті деңгейде үйлеспеуі.

Қазақстандық шаруашылықтар селекцияға инвестиция салып, өнімділікті арттырып, жаңа технологияларды меңгеріп жатыр. Алайда олар өнімдерін өткізу, қаржыландыруға қол жеткізу және импорттық өнімдермен бәсекелесу кезінде түрлі қиындықтарға жиі тап болады.

Ауыл шаруашылығы өңір экономикасында және ауыл тұрғындарын жұмыспен қамтуда маңызды рөл атқаратын Шығыс Қазақстан үшін бұл мәселелерді шешудің маңызы ерекше.

Сондықтан ШҚО Кәсіпкерлер палатасы агроөнеркәсіп кешенінің проблемаларын өңірлік және республикалық деңгейде тұрақты түрде көтеріп, жүйелі өзгерістерге қол жеткізу бағытындағы жұмысын жалғастырып келеді.

Фарид Абитаевтың пайымынша, мемлекеттік қолдау аграршылардың шығындарын өтеумен ғана шектелмеуі тиіс. Ең бастысы – отандық кәсіпорындардың өнім өндіруіне, дамуына және нарықта бәсекеге түсуіне экономикалық тұрғыдан тиімді жағдай қалыптастыру.